Türkiye, yaklaşık on yıldır kişi başına düşen milli gelirde 10.000 dolar bandında sıkışmış durumda. Bu sıradan bir makroekonomik dalgalanma değil. Harvard ekonomisti Dani Rodrik'in kavramsallaştırdığı "erken sanayisizleşme" ve "orta gelir tuzağı" çerçevesi, bu durgunluğu yalnızca bir gelir sorunu olarak değil, profesyonel sınıfın yapısal çözülüşü olarak okumamızı sağlıyor.
Orta Gelir Tuzağı Nedir, Kimler İçin Geçerlidir?
Orta gelir tuzağı, bir ekonominin belirli bir kişi başına gelir seviyesinde takılıp kalmasıdır. Dünya Bankası verilerine göre, 1960'ta orta gelir grubunda olan 101 ülkeden yalnızca 13'ü yüksek gelir statüsüne geçebilmiştir. Bunların çoğu Güney Kore, Singapur, Tayvan gibi ihracat odaklı sanayi politikaları uygulamış Doğu Asya ekonomileridir.
Rodrik'in katkısı, bu tuzağı yalnızca makroekonomik bir veri seti olarak değil, küresel değer zincirleri, teknoloji transferi ve emek piyasalarının yeniden yapılanması bağlamında ele almaktır. Ona göre, küreselleşmenin 1990 sonrası dalgası, gelişmekte olan ülkelere belirli bir noktaya kadar sanayileşme fırsatı vermiş; ancak bu noktadan sonra "erken sanayisizleşme" başlamıştır.
Erken Sanayisizleşme: Gelişmeden Gerileme
Rodrik, geleneksel kalkınma teorilerinin aksine, gelişmekte olan ülkelerin sanayi istihdamında sanayileşmiş ülkelere kıyasla çok daha düşük gelir seviyelerinde düşüş yaşadığını göstermiştir. Buna "erken sanayisizleşme" adını verir.
Türkiye özelinde, imalat sanayinin toplam istihdam içindeki payı 2000'li yılların başında yüzde 20 civarındayken, bugün yüzde 15'in altına düşmüştür. Bu düşüş, kişi başına gelir henüz 10.000 dolar seviyesindeyken gerçekleşmiştir. Oysa Batı Avrupa'da sanayisizleşme, kişi başına gelir 25.000 doların üzerindeyken başlamıştır.
Bu fark, kritik bir yapısal sorunu işaret eder: Türkiye, sanayi sektöründen serbest kalan işgücünü yüksek katma değerli hizmetler sektörüne aktaramamıştır. Bunun yerine, inşaat, perakende ticaret ve düşük verimlilikli hizmetler sektörlerinde bir şişme yaşanmıştır.
Profesyonel Sınıfın Yapısal Çözülüşü
Orta gelir tuzağı, yalnızca bir GSYİH sorunu değildir. Aynı zamanda bir gelir dağılımı, statü kaybı ve beyin göçü sorunudur.
Türkiye'de mühendis, doktor, akademisyen, yazılım geliştirici, yönetici gibi profesyonel sınıf mensupları, 2000'li yılların başında yurtiçinde rekabetçi gelirler elde edebiliyordu. Ancak enflasyonist ortam, liyakat kaybı ve kurumsal çözülme, bu sınıfın reel alım gücünü aşındırmıştır.
Profesyonel sınıf, iki yönlü bir baskı altındadır:
Yukarıdan baskı: Siyasi ve kurumsal istikrarsızlık, liyakat temelli yükselme kanallarını tıkamış, profesyonelleri kamu ve özel sektörde güvencesiz pozisyonlara itmiştir.
Aşağıdan baskı: Düşük katma değerli hizmet sektöründeki genişleme, ücretleri aşağı çekmiş; profesyonel emeğin fiyatını küresel piyasalarla rekabet edemez hale getirmiştir.
Dani Rodrik'in Üçlemesi: Neoliberalizm, Popülizm ve Teknoloji
Rodrik, küreselleşmenin üç temel çelişkisini tanımlar: derin ekonomik entegrasyon, ulusal egemenlik ve demokratik siyaset aynı anda var olamaz. Bu üçlemeden yalnızca ikisi seçilebilir.
Türkiye, 2000'li yılların başında küresel entegrasyon ve demokratik siyaseti bir arada götürmeye çalışırken, 2010 sonrasında ulusal egemenlik ve popülist siyasete yönelmiştir. Ancak bu tercih, ekonomik entegrasyondan tamamen kopmamış, onu seçici ve rant temelli bir hale getirmiştir.
Rodrik'in analizinin güncellenmiş versiyonunda, teknolojinin de bu üçlemede bağımsız bir değişken olarak ele alınması gerektiğini görüyoruz. Dijital platformlar, otomasyon ve AI, profesyonel sınıfın pazarlık gücünü aşındırmaktadır. Artık bir avukat, muhasebeci veya mimar, yalnızca yerel rakipleriyle değil, küresel bir algoritmayla rekabet etmek zorundadır.
Yunanistan Koridoru: Yapısal Çözülmenin Coğrafi Tezahürü
Bu analiz, Türk profesyonel sınıfının neden belirli bir coğrafi koridora —Yunanistan'a— yöneldiğini açıklamaktadır. Yunanistan, profesyonel sınıf için bir kaçış rotası değil, yapısal çözülmenin coğrafi bir tezahürüdür.
Türkiye'den Yunanistan'a yönelen profesyoneller, yalnızca daha düşük enflasyon veya daha istikrarlı bir kur rejimi aramamaktadır. Bunun ötesinde, liyakatın yeniden tesis edildiği, kurumsal güvenin var olduğu ve profesyonel emeğin küresel piyasalarda rekabetçi bir fiyatla değerlendirilebildiği bir ekosistem arayışındadır.
Rodrik'in çerçevesi, bu göçü yalnızca bireysel bir tercih olarak değil, bir sistem arızasının çıktısı olarak ele almamızı sağlar